Lewensoriëntering

Karabo is die beste doelwagter in sy skool en twyfel nooit aan homself op die veld nie. Wanneer sy onderwyser hom vra om by die saalvergadering hardop te lees, raak hy stil en sy hande bewe. Watter stelling beskryf Karabo reg?

Palesa kry topmerke en swem vir haar provinsie, tog sê sy dikwels: “Ek is niemand nie. Ek maak vir niemand saak nie.” Watter stelling is korrek?

Vier leerders reageer op ’n wiskundetoets wat hulle gedruip het. Watter een toon gesonde selfvertroue al is selfversekerdheid in wiskunde wankelrig?

Zodwa wil haar neef se algehele gevoel van waarde verhoog, nie net sy rugbyvaardighede nie. Watter opmerking mik op sy selfvertroue eerder as sy selfversekerdheid?

Mnr. Dlamini sê vir sy klas: “Jy kan ’n selfversekerde swemmer wees en steeds lae selfvertroue hê.” Is hy reg?

Watter van hierdie verskille tussen vroue en mans is ’n saak van seks eerder as van geslag?

In een gemeenskap mag net mans vergaderings voorsit, terwyl vroue dit in ’n naburige gemeenskap voorsit. Wat toon dit?

’n Radiopresentator sê: “Meisies is van nature swak in wiskunde.” Wat is hierdie stelling?

Banele se pa sê seuns mag nooit skottelgoed was nie omdat “dit vroue se werk is”. Watter reaksie is korrek?

Tumi skryf: “Geslag beteken manlik of vroulik wees.” Watter verbetering is reg?

Lesedi (16) wil hê haar kêrel moet ’n kondoom gebruik, maar hy sê: “Ek besluit wat ons doen.” Sy gee toe. Watter verduideliking van haar risiko is korrek?

Dumisani kyk elke aand in Neo se foon en besluit watter vriende sy mag sien. Sy vriende sê: “Dis net hoeveel hy van haar hou.” Watter stelling is korrek?

’n Nuusberig meld dat ’n meisie aangerand is nadat sy laat van ’n partytjie af weg is. ’n Leerder sê: “Sy moes nie daar gewees het nie.” Watter reaksie is korrek?

’n Graad 10-leerder wat swanger is, word deur klasmaats beskaam. Watter optrede spreek geslagsongelykheid die beste aan?

Watter volgorde toon reg hoe geslagsongelykheid ’n mens se welsyn kan skaad?

Tydens ’n 3 km-hardloop bly Sibu se hart en longe suurstof aan sy werkende spiere voorsien sodat hy nie hoef te stop nie. Watter fiksheidskomponent is dit?

Watter aktiwiteit is die beste voorbeeld van spierkrag?

Mandla kan twee volle minute lank opstote doen voordat sy arms moeg word. Watter fiksheidskomponent toon dit?

Watter toets meet buigsaamheid?

Watter beskrywing pas by spierkrag eerder as spieruithouvermoë?

Watter een van die volgende is ’n PRIMÊRE verandering van adolessensie?

Watter een van die volgende is ’n SEKONDÊRE geslagseienskap?

Watter een van die volgende is ’n EMOSIONELE verandering van adolessensie?

Watter een van die volgende is ’n SOSIALE verandering van adolessensie?

Watter een van die volgende is ’n PRIMÊRE verandering wat by seuns plaasvind?

By ’n braai gee ’n ouer neef vir Thabo ’n bottel bier aan terwyl die groep sy naam roep. Thabo wil nie drink nie. Watter reaksie is selfgeldend en sal hom waarskynlik die beste beskerm?

Naledi se kêrel vra haar om ’n intieme foto te stuur en sê: “Almal doen dit.” Sy wil nie. Watter reaksie is selfgeldend?

’n Ouer man met ’n kar sê vir Ayanda: “Ná al die lugtyd wat ek vir jou gekoop het, skuld jy my ’n rit na my plek.” Watter reaksie is selfgeldend en veilig?

Vriende moedig Bongani aan om skool te bunk vir ’n partytjie en sê: “Een dag maak nie saak nie.” Watter reaksie is selfgeldend?

Lindiwe se kêrel sê hy sal met haar breek as sy nie seks met hom het nie. Sy wil wag. Watter reaksie is selfgeldend?

Verduidelik hoe ’n tiener se vriende en klasmaats sy of haar selfvertroue kan beïnvloed. (4)

1. Inhoud: vriende en klasmaats kan ’n tiener se selfvertroue verhoog of verlaagDie eerste punt is die feit: noem die faktor (vriende of portuurs) en sê dat dit selfvertroue beïnvloed. ’n Kaal “vriende” verdien niks.
2. Gekoppelde paar: aanvaarding en aanmoediging laat ’n tiener waardeer voel, terwyl verwerping, terging of afknouery hom of haar laat voel hy of sy is nie goed genoeg nieDie tweede punt is die uitbreiding: sê wat die vriende doen en hoe dit die tiener laat voel. Die feit alleen is een punt werd.
3. Inhoud: kwalifikasie, die uitwerking hang van die groep af, en ondersteuning van ander vriende of die gesin kan dit versag’n Kwalifikasie is ’n beperking of uitsondering. Dit toon jy weet die uitwerking is nie vir elke tiener dieselfde nie.
4. Inhoud: uitkoms, hy of sy kan met meer selfversekerdheid deelneem, of onttrek en aktiwiteite vermyDie uitkoms is die gevolg in die tiener se lewe: wat hy of sy daarna doen. Dit is die skakel wat die meeste antwoorde uitlaat.

Vriende en klasmaats kan ’n tiener se selfvertroue verhoog of verlaag. Aanvaarding en aanmoediging laat ’n tiener waardeer voel, terwyl terging of uitgesluit word hom of haar laat voel hy of sy is nie goed genoeg nie. Nie elke groep het dieselfde uitwerking nie, en ondersteunende vriende of die gesin kan die skade versag. So kan een tiener met meer selfversekerdheid deelneem, terwyl ’n ander van aktiwiteite onttrek en eensaam word.

Nomvula (15) hou van ’n Graad 11-seun. Hy nooi haar Saterdagmiddag na sy huis toe en sê sy ouers is weg en “niemand hoef te weet nie”. Sy hou van hom maar voel ongemaklik. Adviseer Nomvula hoe om te reageer, en gee ’n uitkoms vir elke stukkie raad. (6)

1. Inhoud: adviseer ’n duidelike, kalm weiering, deur haar reg om “Nee” te sê te gebruikDie eerste stukkie raad moet iets wees wat Nomvula kan doen: ’n duidelike Nee, nie “wees versigtig” nie. Die reg om Nee te sê is een van die waardes.
2. Gekoppelde paar: uitkoms van weier, sy bly in beheer en beskerm haarself, en hy sien dat sy dit bedoel’n Uitkoms sê wat verander weens die raad. “Sê Nee” alleen verdien een punt; “sodat sy in beheer bly” verdien die tweede.
3. Inhoud: adviseer om eerder in ’n openbare plek of in ’n groep te ontmoet (onderhandeling)Onderhandeling vind ’n opsie wat albei mense aanvaar. ’n Veiliger alternatief aanbied wys dat om die huis te weier nie beteken om hom te weier nie.
4. Gekoppelde paar: uitkoms, sy is nie alleen met hom nie en kan sien of hy haar werklik respekteerDie uitkoms koppel die raad aan haar veiligheid of aan sy karakter: ’n maat wat haar respekteer, sal ’n openbare plek aanvaar.
5. Inhoud: adviseer om ’n vertroude volwassene of vriend van die uitnodiging te vertel, of hulp te vraWaar om hulp te kry is deel van hierdie onderwerp: ’n ouer, onderwyser, berader of Childline (116), wat gratis is vir kinders onder 18.
6. Gekoppelde paar: uitkoms, iemand weet waar sy is en kan haar ondersteunDie tweede punt van hierdie paar is die gevolg van vertel: sy het ondersteuning en dra die druk nie alleen nie.

Nomvula moet beleefd maar ferm weier en sê: “Nee, ek kom nie na jou huis toe nie,” sodat sy in beheer van haar eie besluit bly en haarself beskerm, en hy sien dat sy dit bedoel. Sy kan voorstel om eerder in ’n openbare plek of in ’n groep vriende te ontmoet, so sy is nie alleen met hom nie en kan sien of hy haar werklik respekteer. Sy moet ’n ouer, ’n vriend of ’n skoolberader van die uitnodiging vertel en hoe ongemaklik sy voel, sodat iemand weet waar sy is en haar kan ondersteun.

Dineo (15) speel netbal. Sy sê sy voel kalmer en slaap beter in die weke wanneer sy oefen. Voor eksamens voel sy so gestres en moeg dat sy oefening oorslaan. Verduidelik die tweerigtingverband tussen liggaamlike gesondheid en geestesgesondheid wat Dineo se storie toon. (8)

1. Inhoud: gereelde oefening verbeter geestesgesondheidRigting een begin met ’n feit: oefening verbeter geestesgesondheid. Sê “geestelik”, “bui” of “stres”, nie net “fiksheid” nie.
2. Gekoppelde paar: oefening stel endorfiene vry, wat stres en angs verlaag en bui verbeterDie uitbreiding sê hoe: endorfiene is die “voel-goed”-chemikalieë wat tydens aktiwiteit vrygestel word.
3. Inhoud: kwalifikasie, oefening is nie op sigself ’n kuur nie, en ernstige bekommernisse het steeds ondersteuning of rus nodig’n Kwalifikasie gee ’n beperking. Oefening help, maar dit vervang nie om met iemand oor ernstige bekommernisse te praat nie.
4. Inhoud: uitkoms, sy konsentreer beter en haar selfvertroue groeiDie uitkoms is ’n gevolg in haar daaglikse lewe, soos beter konsentrasie op skool of hoër selfvertroue.
5. Inhoud: in die ander rigting tap stres en ’n lae bui energie af en versteur slaapRigting twee is die helfte wat die meeste leerders vergeet: geestesgesondheid raak ook liggaamlike gesondheid. Dit is die fout van “net een rigting”.
6. Gekoppelde paar: so oefening voel onmoontlik, en sy slaan oefening oor of hou op aktief weesDie uitbreiding koppel die afgetapte energie aan wat Dineo werklik doen: sy hou op oefen.
7. Inhoud: kwalifikasie, nie elke gestresde leerder gee oefening heeltemal op nie, en ’n kort stap of ’n gesprek met ’n vriend kan die patroon breek’n Tweede kwalifikasie: die patroon is nie vas nie, en klein stappe of ondersteuning kan dit verander.
8. Inhoud: uitkoms, as niks verander nie gaan die siklus voort en daal haar bui verder, maar met ondersteuning kan sy herbegin en herstelDie slotuitkoms toon die siklus: moegheid stop oefening, en die verlore oefening verlaag die bui weer.

Gereelde oefening verbeter geestesgesondheid, soos Dineo se kalmer weke wys. Oefening stel endorfiene vry, die voel-goed-chemikalieë wat stres en angs verlaag en bui verbeter. Dit is nie op sigself ’n kuur nie, en ernstige bekommernisse het steeds ondersteuning en rus nodig. Selfs so kan sy in die klas beter konsentreer en haar selfvertroue bou. In die ander rigting tap stres en ’n lae bui energie af en versteur dit slaap. Voor eksamens is Dineo so moeg en bekommerd dat sy oefening oorslaan en ophou om aktief te wees. Nie elke gestresde leerder gee oefening heeltemal op nie, en ’n kort stap of ’n gesprek met ’n vriend kan die patroon breek. As niks verander nie, gaan die siklus voort en daal haar bui verder, maar met ondersteuning kan sy weer begin en herstel.

Verduidelik vir ’n Graad 8-leerder hoekom “seuns huil nie” ’n stereotipe is en hoe dit seuns en die mense om hulle kan seermaak.

Verduidelik vir ’n Graad 8-leerder wat dit beteken om selfgeldend te wees wanneer vriende druk uitoefen, en hoe dit verskil van onbeskof wees of toegee.

Verduidelik vir ’n Graad 8-leerder hoekom jou lewensrolle verander soos jy grootword, en wat jy kan doen wanneer twee rolle bots.